esquina_izq University of Saskatchewan PPIDS Universidad Mayor de San Marcos esquina_der
  Perfil del Proyecto Misión y Objetivos Líneas de Acción Staff  
Pueblos Indígenas
Interculturalidad
Biodiversidad y Conocimiento Tradicional
Revista Electrónica
Enlaces
 
ASHÁNINKA arrow  
AWAJÚN arrow  
ENGLISH arrow  
ESPAÑOL arrow  
SHIPIBO CONIBO arrow  
WAMPIS arrow  
YANESHA arrow  
 

INIA BATSAMTAIJI AIDAU AUMATBAU

1.- INDIGENA AIDAU MATSAMTAI

Perunmag ashi batsatuinawai, pujútak shig dukape, chichamshakam dúkap, 27 millones batsatuinawai nunuia 40%  indígena ainawai; juka minínawai andino nuintush amazónico aindaush, nuintush perunmañash amazonasak ajawai shig pégkeg nasenum kuntinum, nuintush ikamnumash, aentsjí pujutjinash nuiña disam 48 ántsag pueblo índigena matsatkawai nuintush 19 chicham ajawai.

Indígena amazonasnumia aidau matsátkauk pujutaijin papijín iwagtug pujuinawai, ágtsag achiñawai 59 % nugkan amazonas perunmayan, nuigtush 242 aents matsatui. Ju matsátkau aidauk nekaeinawai wajuk ikamash, kuntinush, nuigtush ashi amazonasa ikamjin  matsateamunash cuitamtaigkit nuniu asag dítak émtuki wenawai ajámunmash yauchun wajuk dita munji jintintújakajajukit dutikas, nujai dita pataenchakam kuitamainawai. Nuniayaitak yaja batsatu ásag, nuigtush estadosh  puyatjus diyachmau asag, dita takatjinash sujútmamaenchau tikish nugkanmash dekapaenawai. Junis ain, apash aidau, tíkich jinkae nunis ati tusa najánjamun súinawai dutikak emegkáinawai ikam tsúak pégkeg ainaunash.

Taji nuka ain, indígena batsátkau aidauk yamaikish kajinmátkichajui dita pujutínak nuniu asamtai apashchakam dita nekataijin dekasai tuinawai. Ikaman kuitamaina nuna nuigtush dita tepegmaichau jainawai ninun kuitamatas chichaman tsuapatsuk.

2.- YAUNCHUKIA NEKÁJAKMAU NUINTUSH KUASHAT PUJUT AMAU

Juka shig pujút dukape: shig dúkap tsúak aidaush, kuntinchacam ashi ijunu, nuintush ikam matsatkaush ashi ijuneawai. Peruk Sudamérica pujau asa nina tsawanjig sukutin nuigtush chupíshpitu amainaitak nina nasejín, marsha au asamtai shig pachimjamui tsawanjig; jujú nina pegkeg emawai. Nuniu asa peruk yajanugkanmañajai apatka ismak shig dukap pujumainji ajawai ju nugkajuig. Nuigtush pujúinawai shig dukap planta aidaush, kuntin tikish nugkanum pujuinachu aidaush; nuniu asa, perunmak 80% íkamak dekamui ju nugkajuig nuigtush ajawai 32 numia 28 pujut.

Juka pujútak dukapeanuka shig penkejai, batsatkau aidauk nujai batsatui. Ju nugka ashi ajamu asa peru ina paisji tutaiñanunak kuitjintin pegkeg emajui, nuigtush shig tsakamuanusha pujút awai, cuitameamushkam. Nuniu asamtai chicham apakmauwai tikich nugkanmaña aidaujaish juiña aidaujaish shig cuitamsa takasmi tamau.

Nugka matsatkau aidauk ashi ainauti cuitamainai ju ikamnum ijuneanu émkitnume tamaunum, nuigtush takámunmash, nuniu asamtai najanataji batsatkau aidau anentaímjati wajuk tsakamainnuita nuigtush tíkish apash juna aujtin aida aush ju ikam kuitameamunam taji.

Nunisan yaunchukia mun dekataiña nuka kuitamsa iñagkakmau aidawai apají nina uchijín atus. Nuniu asa matsatkauk bakibakichik dekainawai kuitamtan. Ju dekataiña nuka bakichik aentsnauchui, juka ashinui. Nunien juka dekámu amainai wajumchik batsaukau nekamtaiña anis, dita wajinak takau aina, wakannumash, anentaimtainmash ashi. Ju nekataiña auk ashi achiawai wajuk pujutash awak nunash, wajinak takau aidawa, wajinak emematin ainawa, nuigtush ñaunchuk munji nekajakmaunash wajuk  kuitamainawak.

3.- CUITAMSA ÉMMAU

Yamaiña juig, nugkanmaña batsatkau aidauk yaunchuk mun dekájakmaun juki takainawai ingenieríanmash, saludnumash, artenmash nuniak nagkama mininawai shig aneas. Tujáshkam juka sakami, nuniu asamtai umintsui ashi ju takáta juka, atsumaina nusha waitsai tamaush.

Ju iwájata tamaunmum itugchat inkuamuk papín aujta nekainachu nuigtush shig yútsuk putsuká batsatui, nuigtush  apu aidaush pachínatsui. Nunis aig jujú shig núkap pujut nuigtush chicham íjneanuna takat émtamunum chichaman apujainawai tuinawai shig dekainachaitak.

Taji nuka wainji amazonasnumia, andinosh costanmañajai apatka  isag. Juka dita pujutjín bakibakichik aidawai, wajúk pujújakajuk aina, jantsenmash nuigtush wajúk ikamnash, kuntinash kuitamainawak nunui. Ju ashi iwainaj nunin ainaji ashi continente americano tutaiña nui batsátkautish.

Latinoamericanmaña émkatnume tusa anentaimsamuk ñañatsui  indígena aidau pujutinak, ayatek chichaman apujainawai tusa idaisajui. Nunis aig tikich anentaigk juka penkejai tuinawai, indígena aidauk nekainawai tuinau. Nuniu asamtai yamai wainiamu duka awai  indigenash ajantusa pujutjish iságmi tamaush wájumchik ñañamu ju latinoamericaña juig. Tujash tikish yacha aidauk chichaman apujki wenawai indígena takat emamunum pachinmaunum dita pujamujin emkiti tusa júnak indigenash yáchak papín amukájuk, takata muntan takamainuk atsawai tusag.

Perunmak takamainai indígenash matsatkamujin emkatnume tusag, jujuí takamainai papi aujmamtiku dita pujutin yapajias unuimamu tikich aidaujai. Junis batsatu asamtai taji, dita pututin  yapajias tikich aidaujai aujainak papinam ekemki wenakush imanchau dekapmaen ainatsui. Inanaku taji, juka papinam tsakamuk imáenai líder tutaiña nu jigtajtamaunum dita shig yachamak matsamtaijin cuitamas emkatnume tusag.

4.- TAKATA NIMTI

Perunmak takaschamui wajuk indígena batsatkau aidaush tsakamainait tusajik nuigtush papinmash apash aidaujaish antugnaiyas wajúk émainkit tamaunmash. dúkap juatsui, papín aujtai nuintush tsakatai chichamjin aidaush anentaimtus ischajui batsatkau aidaush wajúk pujuinawanunash nuniu asamtai, ju nugkajuig papí augmaun chichámjamuk pekegchauwai.

Yamaiña juig perunmak datsauch universidadnum papín aujainauk dukapchauwai, nuniu asamtai Universidad Nacional Mayor de San Marcosnumak 118 datsa aujainawai juka 14 batsatkau amazonasnumia étnico tutaiña nu juna papín nagkamag imanchau dekapainawai. Shig papin aujeakush antachu asag, nuigtush matemátikanchakam antuinachu; nugken shig jintintachmau asag, nuigtush kuitnumsh shig waitainawai. Nuniu asag papinmak shig wenatsui, promedio tutaiñanuish pegkejan jiñainatsui; Nuniu asag imanchau dekapainawai, nuniak papin amutsuk ajapa ukuinawai aujmainchau dekapainau asag.

Ju papinam itugchat inkuamuajuka minawai escuela primaria nuigtush secundariaña nui shig jintintashmaunum; junìamunun mun aidauk nawanjin akupenawai yaktanum takaságtinme tusa, dita nugkén juakag tsakatchik ejapjukajai tusa. Ju jú chichama juka minawai indígena apachjai pujutìn yapajias  unuimamu atsau asnamtai.

Ju tikich aidaujai antugnaitai tutaiña duka pegkeg emawai apash aidaujai chichamun, tujash júka achitkawai poder tutaiña nui; nuniu asamtai  pujútak ashi matsatkamuajuig ajantugnaisaig imáinai. Nuniak ju yapajiasag pujut antugnaiñamua nuka najaneawai kuitjintin aida nu tepegmakajai tamaunum. Nuigtush takamainai dita wajuk jinta emtumainaita tamaunum, datsa papin aujin matsatkamu pegkegnum yapajinmaunum.

Ju chicham émamunum, Universidad Nacional Mayor de San Marcos ántsag Universidad de Saskatchewan canadanmañajai  chicham apakmaunum emawai takakií jú takáta juna, tikich takaschamun 20 datsa indígena amazonasnumia jeati universidadnum tamaunum –átsumamu ashi ajusam- nunik papín amukag takaságti ju nugka globalizado tajnunui dita matsatkamu  shig emtikiamunum  nuniak dita pujutin; anentaimtaiji kuitnumash kajinmatkimua nusha  atsusti tamaunam.

Tikichianuish, 2002 mijanumak amazonasnumia batsamtai comunidad tutaiña duka  1345 ájamie, nuigtush campesino aidauk 5818 ájamie. Jua jui wajuk ajataigkit nunash shig émtukiajui, puyatjus cuitamainawai atsugti tusa, dutiksag pataincha kuitamainawai. Nuniayaitak yajá batsatu ásag nuigtush estadosh  puyatjus iyachmau asag dita takatjinak tikish nugkanmash sujupamaenchau dekapainawai. Anis  ain, apash aidauk, tikich jinkae nunis ati tusa najánjamun suinawai nutikak ikamian pegkeg matsatkau ainaunash emegkainawai.

Junis au asamtai, andino aidaush pujutin nekaju. ditash  kuitnumsha émekiti tau asag aegts aidau nui tsakámunum akikmaktatji juna takatan émtukiagti tau asag. Nuniu asamtai ju 2007 mijan nagkamanuig   Takatka nagkamayi 20 uchi datsa papín aujin andinonmaña amazonasnumiajai tesis tutaiña auna takasti tamaunum, juka tesis uminnkamtaig wajuk dita nugkén takantsatin tusa anentaimsamuanutikas takantsatnaeti. Jujai anentaimsaji papí aujín aidaush yaimkagti dita nugken chicham iwajeamunmash; jutksa takaji dita pujutin emematmaunmash nutiksan kuitameamunmash dita pujutin anis cuitamas emkiagti tusag  dita nugken.

5.- TAKASA EMATIN ANENTAIMJAMUA NU

Yaimkataji amazónico nuigtush andino aidaujai matsamtaijin  cuitamas  emkiagti tamaunum; dutikaku chichamjuktatji ditash pujutin emegkautsuk apash pujutjaish yapajiasag, tujak kuitnums shig weagti tamaunum.

6.- TAKASA EMATNA  NU

Uchi datsa papi aujeamunmash yaimkataji, dita invesitgameamunum nuigtush ju dita pujutaijin takamunum; junisag yaimkagti dita nugkén shig kuitamsa tsakamunmash.

Nuigtush yaimkataji indígena perunmaña chichame ashi nekamu atí tamaunmash, etégjataji uchi shig chichamji nékauwa nu jintínkagtuawagti tusag, nuigtush  ju Takata Ejaperi Pujut Yapajiasa Takamua nui papin aujtainash najanawagtinme taji.

Ashi matsatkau dekawagti taji wajuk amazonasash, andinosh émainkit, tusag  jintintattaji uchi datsa aidau, jintinkagtin aidau, nuigtush ashi matsatkaush talller nuigtush seminario tutaiña nui chicham pégkeg najaneakug indígena perunam matsatkau aida nunau.

Juig najanataji papi aujeaku áatash nekatin, ashi yaúnchuk aujmataish, nuniu asamtai untsuktatji indígena datsa universidadnumia papí aujin aidau dutikashkujish papí amuk ikak aujki wenaukesh.

7.- TIKISH AIDAUJAI  PACHINTSA PUJUT

Ju augbatmaunmak, perunmaña aidauk eakajui ju tikish pujut aidau  tikish pujutjaish ashi metek ati tusag. Tujash ju takata juka pujut nukapajuig pegkegchauwai, wagki ju pujut nukapea juka yaki aentsush matsatkaush aush ashi dekamain asamtai.

Ju Latinoamérica tutaynña juig idigenak 40 millonesnash nagkewai. Nuniu asamtai americanmak wantinui pujut shig kuashat, chichamash dúkap.  Nuitush matsatkau ainauk senchiji emegkamainaitak dita pujutin émematus matsatuinawai, nuniu asag takat emamunmash shig émain ainawai.

Ju taji pegkejai nékamu tukit “nukap pujutash” nugtush “tikish aidaujaish yapajiasa pujutash”,  juka yama nagkansa taji duka nekamu wajukamtain pujutash ju Estado tutaiñajuish awa, tujash juka ashi tikish aina nujaish metek emajsataj tutsuk. Tuja tikishnumak taji aujmatui pachintsa pujutan pujut chichamjáku, nuigtush chicham umiamush tikish indígena aidaujaish tujashcush tikish aidau pujutijai, ju tikish aidaujaish ju pais tutaiña juish.

Tikish aidaujaish pachintsa pujuta juka waita nuninaiti, ashi matsatkau ainia ajantuniasa pujuságmi tamaunum. Júka tikish aidaujai pachiniasag pujuta anentaigka weatsui tikish aidaujai shig chichamjaichau matsamsatnume tamaunum, junisaitkug umimainchau najánamainai, juka tawai tikish ainaujai shig pachiniamua juka taji, ish wajukúkitji un, ik epematsuk, wagki epémakuik tikish pujuta nu emegkaumain asamtai, nuniu asamtai  ujamainai chicham tikish aidauwa nuna pujuti nekaku ditanush pujut pegkejanusha ashi denka ina anentai yapajia isag ish unuimaki wemainait. Ju pujut nukapeajuka jutik takamainai shig nekatsag urukukit pujut nukapa jusha emegkautsuk. Jutikas, ju piloto takat “Pueblos Indígenas y Desarrollo Sostenible” tutaiña juka juawai  tikish aidaujaish  pachintsa pujutnak takata dutikas, ju tujak egawai pujut najáneamun nuintush ju pujut dukapea ju émematsa iyamun tujash juka ijuntsa unuimamain tujash jeamainai ashi matsátkau shig nitanun kuitamas émeamu nuigtush ashi ju matsatkamunum, nuigtush estadonmash,  juka nuigtush yaimiawai shig kuitamsa takamunum, ashi metek chicham tunaisag epegkeamunum nutikaku perunum matsatkau aidausha émkagti tamaunum.

 
izq_videos

VIDEOS
Vídeo de Presentación - Play - Proyecto Pueblos Indígenas y Desarrollo Sostenible
Duración 10:08
Contáctanos
Suscríbete





base_izq   base_der